Người Pà Thẻn ở thôn Thượng Minh hiện có 128 hộ với trên 600 nhân khẩu. Đây là một trong những cộng đồng còn lưu giữ được nhiều nét sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc như: Lễ kéo chày, Lễ cấp sắc, hát giao duyên, múa cầu lửa… Mỗi nghi lễ đều mang đậm dấu ấn tâm linh và phản ánh đời sống tinh thần phong phú của đồng bào. Tuy nhiên, nổi bật và độc đáo hơn cả vẫn là Lễ hội nhảy lửa - nghi lễ có từ rất lâu đời, gắn bó mật thiết với quá trình hình thành, phát triển của dân tộc Pà Thẻn.
Thầy cúng người dân tộc Pà Thẻn Phù Văn Thành ở thôn Thượng Minh làm lễ trước khi nghi lễ nhảy lửa diễn ra
Theo truyền thống, Lễ nhảy lửa thường được tổ chức từ ngày 15 tháng 10 âm lịch năm trước đến hết ngày 16 tháng Giêng âm lịch năm sau. Đây là khoảng thời gian sau khi bà con đã thu hoạch xong mùa vụ, có điều kiện tổ chức lễ tạ ơn thần linh, trời đất đã phù hộ cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng yên vui, người dân khỏe mạnh.
Lễ vật dâng cúng để tổ chức nghi lễ nhảy lửa gồm có bát hương, đàn sắt, một con lợn, một chai rượu, tiền giấy và củi sạch. Trước khi nghi thức nhảy lửa bắt đầu, thầy cúng thực hiện phần lễ kéo dài từ một đến hai giờ đồng hồ. Trong không gian linh thiêng, tiếng đàn sắt vang lên đều đặn, hòa cùng lời khấn trầm bổng, tạo nên bầu không khí huyền bí, cuốn hút.
Trong đời sống tâm linh của người Pà Thẻn, họ quan niệm xung quanh mình luôn có các vị thần che chở, bảo vệ, giúp vượt qua khó khăn, bệnh tật và hiểm nguy. Trong đó, thần lửa được tôn là vị thần tối cao, biểu tượng của sự sống, của ánh sáng, của ấm no và hạnh phúc. Chính vì vậy, khi nghi lễ nhảy lửa diễn ra, toàn thể người dân trong bản đều có mặt đông đủ để chứng kiến, cổ vũ và gửi gắm niềm tin vào những điều tốt đẹp.
Các chàng trai người Pà Thẻn nhảy múa trên đống than hồng rực đỏ
Khi thầy cúng làm lễ xong và các chàng trai được “nhập đồng”, họ bắt đầu lao mình vào đống than hồng rực cháy. Những bàn chân trần dẫm lên than đỏ, đôi tay bốc từng hòn than tung lên không trung trong sự ngỡ ngàng, thán phục của người xem. Điều đặc biệt là sau mỗi lần nhảy lửa, các chàng trai hầu như không bị bỏng, thể hiện niềm tin mãnh liệt vào sự che chở của thần linh và sức mạnh tinh thần của cộng đồng.
Tháng 6 năm 2023, Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn ở thôn Thượng Minh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của đồng bào Pà Thẻn, mà còn mở ra cơ hội để địa phương phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi dịp lễ hội được tổ chức, đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh lại tìm về nơi đây để tận mắt chứng kiến nghi lễ độc đáo, lưu lại những khoảnh khắc ấn tượng bên ánh lửa bập bùng giữa núi rừng.
Mỗi khi nghi lễ nhảy lửa được tổ chức luôn thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến chiêm ngưỡng
Phát huy giá trị di sản, những năm trở lại đây, địa phương đã chủ động phối hợp với các cơ quan tổ chức các hoạt động tái hiện nghi lễ nhảy lửa trong các sự kiện văn hóa - du lịch. Đồng thời, mở lớp truyền dạy, khuyến khích các thầy cúng trao truyền lại quy trình, nghi thức cho thế hệ trẻ, để di sản không bị mai một theo thời gian.
Trước đây, Lễ nhảy lửa của đồng bào Pà Thẻn thường được tổ chức tại sân vận động thôn Nà Nghè, thuộc xã Hồng Quang cũ. Đây là địa điểm quen thuộc, gắn bó với nhiều mùa lễ hội linh thiêng, nơi bà con trong bản quây quần bên ánh lửa hồng, gửi gắm niềm tin vào thần linh và cầu mong một năm mới bình an, no ấm. Tuy nhiên, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho Nhân dân cùng du khách thập phương đến tham quan, thưởng thức, năm nay vào tối 28/2, tức 12 tháng Giêng năm Bính Ngọ, xã Minh Quang quyết định tổ chức Lễ nhảy lửa tại sân vận động thôn Phia Lài, xã Phúc Sơn cũ, một địa điểm rộng rãi, khang trang, đảm bảo không gian tổ chức trang trọng, an toàn và phục vụ tốt hơn nhu cầu chiêm ngưỡng của du khách.
Việc thay đổi địa điểm không làm mất đi tính linh thiêng vốn có của nghi lễ, mà còn góp phần lan tỏa mạnh mẽ hơn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Pà Thẻn đến đông đảo công chúng. Việc tổ chức Lễ hội nhảy lửa vào dịp đầu xuân năm mới là để mỗi người dân và du khách được hòa mình vào không gian huyền bí của tiếng đàn, lời khấn, ánh lửa bập bùng giữa núi rừng; được tận mắt chứng kiến những chàng trai dũng cảm nhảy trên than hồng trong niềm tin thiêng liêng vào thần lửa.
Xã Minh Quang trân trọng kính mời Nhân dân và du khách gần xa hãy đến với sân vận động thôn Phia Lài để cùng cổ vũ, chiêm ngưỡng và cảm nhận nét đẹp văn hóa tâm linh độc đáo nghi lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn - một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đang được gìn giữ và phát huy trên quê hương.
T/h: Thuý Phượng - Xuân Cường
